Η παρακμή του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού και ο Χριστιανισμός

Βασικό χαρακτηριστικό του ελληνορωμαϊκού κόσμου ήταν η «πόλις» η οποία ήταν μια ημιαυτόνομη μονάδα στο σύστημα της κρατικής διοίκησης. Σύμφωνα με τον Παυσανία (Ελλάδας Περιήγησις Χ,4,1) μια πόλη χαρακτηρίζεται από δημόσια κτίρια, γυμνάσιο θέατρο, κρήνες, αγορά κ.λ. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, μετατράπηκαν σε μια ομοσπονδιακή οργάνωση πόλεων, οι οποίες σχημάτιζαν ένα σύνολο αστικών κοινοτήτων και είχαν ορισμένα χαρακτηριστικά που προέρχονταν από την μεταγενέστερη εποχή κατά την οποία οι έννοιες πόλη και κράτος ήταν ταυτόσημες. Η επιβίωση των αρχαίων πόλεων συντελέστηκε είτε μέσω της αλλαγής του ονόματος, είτε με αλλαγή της τοποθεσίας τους είτε τέλος με πολεοδομικές μεταμορφώσεις.

Από τον 6^ο αιώνα, άρχισαν να υπολειτουργούν τα κοινωνικά κέντρα της Ύστερης Αρχαιότητας. Τα θέατρα, οι αθλητικές εγκαταστάσεις, η αγορά, τα βουλευτήρια, εγκαταλείφθηκαν επειδή είχε αλλάξει η κοινωνική ζωή των πόλεων. Η αγορά που ήταν το κέντρο των κοινωνικών εκδηλώσεων και της δημόσια ζωής έδωσε τη θέση της στις εκκλησίες. Η αγορά της πρώιμης βυζαντινής πόλης συνέχιζε να βρίσκεται στο ίδιο σημείο όμως δεν είχε καμία σχέση με την Αγορά της αρχαιότητας μιας και είχε απολέσει τον λειτουργικό της ρόλο. Η Βυζαντινή αγορά αφορούσε πλέον τον χώρο όπου αναπτύσσονταν οι εμπορικές δραστηριότητες. Σύμφωνα με τον Ιουστινιάνειο κώδικα (Διάταξη Ι,3,35) για να χαρακτηριστεί ένας αστικός οικισμός ως πόλη θα έπρεπε να είχε τον ίδιο επίσκοπο. Από τις εντολές που έδινε ο Ιουστινιανός στους επαρχιακούς του διοικητές για συντήρηση, βγαίνει το συμπέρασμα πως την θέση των δημόσιων κτισμάτων είχαν πάρει πλέον οι εκκλησίες.

Ο μαρασμός αυτός και η παρακμή των πόλεων δεν συνέβη όμως ομοιόμορφα σε ολόκληρη την αυτοκρατορία ούτε είχε μια και μοναδική αιτία. Οι σλαβικές επιδρομές, οι σεισμοί και οι λοιμοί σε συνδυασμό και με την χριστιανική άποψη που θέλει τον άνθρωπο να αποδίδει τις φυσικές καταστροφές και τις αρρώστιες στην οργή του θεού και να παραιτείται, ήταν μερικοί λόγοι ακόμη που οδήγησαν σε αυτή τους την παρακμή.

Μια άλλη αιτία ήταν ο αντίκτυπος της χριστιανικής εκκλησίας. Όπως οι αριστοκράτες των κλασσικών πόλεων ευεργετούσαν τη συντήρηση των δημόσιων κτισμάτων έτσι και οι ευγενείς χριστιανοί ευεργετούσαν κατά κύριο λόγο την εκκλησία με την παροχή δωρεών. Οι εκκλησίες, οι εκκλησιαστικοί ξενώνες- άσυλα και τα μοναστήρια νέμονταν τον πλούτο που κάποτε σπαταλιόταν για τα μεγάλα δημόσια μνημεία των κλασσικών πόλεων, ενώ τα μοναστήρια απαλλοτρίωναν τεράστιες εκτάσεις γης.

Η αρχή της παρακμής των δημόσιων ιδρυμάτων των κλασσικών πόλεων, συνδέεται με το κλείσιμο της πλατωνικής Ακαδημίας και άλλων φιλοσοφικών σχολών στην Αθήνα από τον Ιουστινιανό (529). Η ανώτατη εκπαίδευση, το βασικό στοιχείο της ζωής των αρχαίων πόλεων, καταδιώχθηκε από το χριστιανικό κράτος, καθώς τον 6^ο μ.Χ. αιώνα η ιδεολογία της Εκκλησίας και του κράτους είχαν ενωθεί άρρηκτα. Τα δημόσια ιδρύματα στα οποία επιτέθηκε η Εκκλησία ήταν το θέατρο, τα λουτρά και η Αγορά, με όλη την πολιτική, κοινωνική, οικονομική της δραστηριότητα. Ο κυριότερος λόγος ήταν ότι συνδέονταν με την παγανιστική θρησκεία, και ότι δεν άρμοζαν στην ηθική και την ιδεολογία της Εκκλησίας.

Όσον αφορά το Θέατρο οι Πατέρες της εκκλησίας επιτέθηκαν περισσότερο από κάθε άλλο ίδρυμα με την κατηγορία πως ήταν «ανήθικο», με ποιο γνωστό τον ψόγο του Ιωάννη του Χρυσόστομου ο οποίος απαγόρευσε την είσοδο στην εκκλησία σε όσους παρακολουθούσαν θεατρικές παραστάσεις. Η χριστιανική αριστοκρατία δεν είχε πλέον κανένα λόγο να συντηρεί τα θέατρα μέχρι που ήρθε και η οριστική τους διακοπή από τον Ιουστίνο Α (518-527) ο οποίος κατήργησε τα θέατρα και εξόρισε τους ηθοποιούς. Έτσι τα «θεατρικά» θεάματα άλλαξαν ριζικά και η άποψη πως το θέατρο επέζησε μέχρι και τον Ύστερο Μεσαίωνα δεν είναι πλέον αποδεκτή.

Παρόμοια και τα Λουτρά, που φιλοξενούσαν τις πιο σημαντικές εκδηλώσεις της ζωής στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, εξαιτίας το μένος της Εκκλησίας, μετατράπηκαν σε χώρους καθαρά θεραπευτικούς. Αφορμή ήταν το κυρίαρχο ασκητικό ιδεώδες του χριστιανισμού, σύμφωνα με το οποίο, ο άνθρωπος θα έπρεπε να φτάσει σε ένα υψηλότερο επίπεδο πνευματικής ζωής, παραμελώντας τις ανάγκες του σώματος.

Το κείμενο αποτελεί περίληψη από την εργασία του Σπύρου Π. Παναγόπουλου (Υποψ. Διδάκτωρ Βυζαντινής Φιλολογίας και Τέχνης του Πανεπ. Πατρών)

Βλέπε περισσότερα ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΜΑΤΑ τεύχος 68, Δεκέμβριος 2007, σ.σ. 26-39

Μπορείτε να αγοράσετε το περιοδικό ή ολόκληρο το άρθρο από εδώ

Σκέψεις (δ) – Ο Κομπάρσος

Η κάθε ημέρα που ζεις, όπως την ζεις εσύ προσωπικά, είναι ένα χαλίκι ενός ψηφιδωτού που απεικονίζει την καθημερινότητα του πολιτισμού σου. Είσαι κομπάρσος σε ένα έργο ιστορίας. Ένας ανώνυμος πιθανόν ο οποίος όμως έχει φωνή και βούληση. Επάνω σε μια σκηνή καλείσαι να παίξεις τον ρόλο σου. Σε ένα κοινό που δεν το βλέπεις, διότι είναι αόρατο. Είναι το μέλλον. Οι απόγονοί σου. Εσύ παίζεις τον καλύτερό σου εαυτό. Το ξέρουν. Κι αυτό το κάνει αληθινό. Διότι το έργο αυτό έχει τίτλο Ζωή. Που για κείνους θα λέγεται Ιστορία. Αυτό είσαι, αυτό είμαι, αυτό είμαστε. Κι αν ακόμη έχουμε διαφορετικούς ρόλους σε αυτό μας το έργο, πρέπει να χαιρόμαστε, διότι είμαστε μαζί, παίζουμε στο ίδιο έργο, χαιρόμαστε και λυπούμαστε το ίδιο κάθε μέρα. Γεννηθήκαμε και θα πεθάνουμε επάνω στην ίδια σκηνή, στο ίδιο πλατό. Έτσι ώστε να κάνουμε αληθινό το έργο στο οποίο παίζουμε.

Σκέψεις (γ) – Η τύφλωση…

Αν ρωτήσεις ποια η διαφορά του κόκκινου από το κεραμιδί σε έναν εκ γενετή τυφλό, το πιο πιθανόν είναι να μην μπορέσει να σου εξηγήσει ο ίδιος, διότι ποτέ του δεν ήταν σε θέση να διακρίνει την διαφορά μεταξύ αυτών των δύο χρωμάτων. Η προσπάθειά του να ερμηνεύσει αυτήν τους την διαφορά έγκειται στην γνώση των άλλων που πήρε και πείσθηκε για αυτήν. Επομένως, αν είσαι κι εσύ τυφλός που τον ακούς, αυτή η τύφλωση σε προσελκύει ως κάτι κοινό να τον πιστέψεις και να υιοθετήσεις τις απόψεις του. Αυτή ακριβώς είναι και η πίστη ενός πιστού στον Θεό.

Σκέψεις (β) – Η ανάμνηση

Η χαρά της ανάμνησης είναι η ανάμνηση μιας χαράς. Αυτός δεν είναι λόγος να ζούμε όμως χαρούμενα. Η χαρά είναι διαχρονική και στο χέρι μας είναι να κάνουμε το παρόν τόσο χαρούμενο όσο να μην χρειαστεί να αφεθούμε στην ενθύμηση μιας ανάμνησης. Τότε μόνον θα μπορούμε να είμαστε σίγουροι, ότι ζήσαμε ευτυχισμένα.

Σκέψεις (α) – Τα τουβλάκια…

Κάποτε σχημάτιζα με τα τουβλάκια μου ένα καράβι. Και ζούσα ότι ήμουν μέσα σε αυτό το καράβι. Άλλοτε σχημάτιζα σπίτι με τα ίδια τουβλάκια. Και ζούσα μέσα σε αυτό το σπίτι. Μέχρι που μια μέρα παρατήρησα πως το σπίτι και το καράβι, και το κάθε τι που έφτιαχνα με τα τουβλάκια, δεν ήταν πραγματικό. Μετά από χρόνια αναρωτήθηκα, πως δεν αντιλαμβανόμουνα τις γωνίες των τετραγωνισμένων κομματιών και τα τόσα διαφορετικά χρώματα που είχαν μεταξύ τους; Και τότε συνειδητοποίησα πως έβλεπα αυτό που ήθελα να δω. Αυτό το κατάλαβα αφού μεγάλωσα. Και ζήτησα από τον εαυτό μου να ζήσω το πραγματικό. Αν και θα μπορούσα να εμμείνω στο ψεύτικο μα και στο χαρούμενο. Πείσθηκα όμως πως η μόνη χαρά είναι το αληθινό.

Έτσι γκρεμίστηκε ακόμη μια κατασκευή μου. Αυτή την φορά ο Θεός. Και είδα τα πολλά χρώματα των κομματιών που τον συνθέτουν. Που όλα ήταν έτσι βαλμένα ώστε να δημιουργούν αυτό που πραγματικά ήθελα.

Απελευθέρωση από την Θρησκεία. Μπορεί να επιτελεστεί;

Ερώτηση: Είναι δίκαιος ο νόμος του Θεού;

Αυτή η ερώτηση, πιθανόν κατά τον Μεσαίωνα, να θεωρούνταν ως η απόλυτη μορφή βλασφημίας προς τον Θεό. Διότι είναι μια ερώτηση που δεν νοείται να απασχολήσει έναν πιστό. Είναι η ερώτηση που δεν μπορεί να τεθεί, διότι πολύ απλά, εμμέσως πλην σαφώς κάνοντας αυτήν την ερώτηση, κρίνουμε τα του Θεού. Βγάζουμε δηλαδή τον εαυτό μας έξω από την παράδοσή μας, την χριστιανική στο παράδειγμά μας, και ως παρατηρητές προσπαθούμε να την κατανοήσουμε. Όσο όμως είμαστε, ζούμε κι ενεργούμε βάση της παράδοσής μας, θεωρώ αδύνατη την όποια αμφισβήτηση προς αυτήν. Κι αυτό γιατί αμέσως θα κατανοούσαμε πως είμαστε δέσμιοι στην ίδια μας την παράδοση! Κάτι που θα μας τρέλαινε…

Ένα πουλί που πετά ελεύθερο στους αιθέρες, αν το πιάναμε και το κλείναμε σε ένα κλουβί θα ήταν πολύ δύσκολη έως αδύνατη η προσαρμογή του μέσα σε αυτό. Ένα πουλί όμως που μεγάλωσε μέσα σε αυτό το κλουβί, εκτός του ότι δεν γνωρίζει τι θα πει ελεύθερο πέταγμα στους αιθέρες, δεν μπορεί και να το συνειδητοποιήσει. Αυτή η προσαρμογή μέσα στο κλουβί είναι η παράδοσή μας. Και ο μόνος τρόπος για να βγούμε από αυτό το κλουβί είναι η αμφισβήτηση αυτής.

Επομένως, στο αρχικό ερώτημα του αν είναι δίκαιος ο νόμος του Θεού, αν θα αναρωτηθούμε υπάρχει μία περίπτωση να αναζητήσουμε το γιατί είναι δίκαιος αυτός ο νόμος. Αμέσως βρισκόμαστε έξω από την παράδοση και την παρατηρούμε, ή αλλιώς την κρίνουμε. Αυτή είναι αμφισβήτηση. Υπάρχει όμως και η περίπτωση πριν καν κατανοήσουμε το ερώτημα να ανατρέξουμε να δικαιολογήσουμε την παράδοσή μας και να δηλώσουμε ευθέως πως σεβόμαστε ότι είναι από τον Θεό, από μια υπερβατική πηγή αγάπης, δικαιοσύνης και θεσμών γενικότερα που ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει πλήρως και πρέπει να ακολουθεί.

Πως νοείτε λοιπόν να ακολουθούμε κάτι που στην ουσία δεν θα μπορέσουμε ποτέ ως άνθρωποι να το κατανοήσουμε; Πως νοείτε για ένα πουλί που από γεννηθείς ξυπνάει, τρώει και κοιμάται μέσα σε ένα κλουβί να σκεφτεί ότι μπορεί να πετάξει στους αιθέρες, αν πρώτα δεν αμφισβητήσει την ιδέα του ότι το κλουβί είναι ο κόσμος και τα όρια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί; Πόσο εύκολη και πόσο δύσκολη είναι αυτή η κριτική σκέψη;

Ακριβώς, αυτήν την δυσκολία έρχεται να επισφραγίσει η κλασσική ρήση του νεοέλληνα που λέγει χαρακτηριστικά «έτσι τα βρήκα, έτσι θα πάω» που ερμηνεύεται πως όπως τα βρήκα τα πράγματα έτσι και θα τα αφήσω μέχρις ότου να πεθάνω. Δεν χωρά αμφισβήτηση στην παράδοση.

Αυτή η στασιμότητα στη σκέψη και στην κριτική υποδηλώνει δέσμευση στην παράδοση, από την μία ένα είδος δουλείας προς αυτήν και από την άλλη ένα είδος φόβου, πως αν απομακρυνθούμε από αυτήν, αν αλλάξουμε, αν την κοιτάξουμε κατάματα αυτή θα καταρρεύσει και θα διαλυθεί. Για αυτό η παράδοση της θρησκείας μας έχει παραμείνει 2000 χρόνια τώρα και είναι το σημείο όπου στηρίζονται οι άνθρωποι. Για αυτό υπάρχει ο φόβος του Θεού, που είναι από τους βασικότερους λόγους επάνω στον οποίο στηρίζεται η πίστη.

Στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχει σε αρκετά σημεία η δήλωση ότι όποιος αντικρίσει τον Θεό θα καεί. Γιατί υπάρχει άραγε αυτή η δήλωση, αφού η ίδια η Αγία Γραφή σημειώνει σε άλλα σημεία πως είναι αδύνατο να δει κανείς τον Θεό; Τι εννοεί αυτή η αντίφαση;

Σημαίνει, θα έλεγα, πως είναι απαγορευτικό για έναν χριστιανό να δει τον Θεό, δηλαδή να αμφισβητήσει την υπόστασή του, τον νόμο του, τους θεσμούς του γιατί αμέσως σημαίνει πως δεν είναι πιστός, είναι εκτός θεοκρατικής κοινωνίας, που σημαίνει ότι είναι άπιστος, είναι με τον Διάβολο, είναι ψεύτης και κάθε τι το αρνητικό.

Αυτά τα απόλυτα όρια είναι ρητά διατυπωμένα και προκαθορισμένα από τον ίδιο τον Θεό και ο άνθρωπος δεν νοείται να τα πλησιάσει. Δεν νοείται για το πουλί να κοιτάξει πέρα από τα κάγκελα του κλουβιού του, διότι γνωρίζει πως δεν υπάρχει ζωή έξω από το κλουβί του, επομένως όχι απλά δεν το απασχολεί το ζήτημα αλλά δεν νοείται κιόλας για αυτό.

Όμως ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να αμφισβητήσει ακόμη και τον Θεό του. Αυτό περνάει και μέσα από την Γένεση, έστω και με την όποια αρνητική χροιά της αποδίδουν τα χριστιανικά κείμενα. Το πουλί μέσα στο κλουβί έχει έναν «απαγορευμένο καρπό» που δεν πρέπει να φάει, γιατί αμέσως θα συνειδητοποιήσει ότι είναι φυλακισμένο ενώ είναι πλασμένο έτσι από την φύση του να πετά στους αιθέρες. Και όπως κάθε λογικό πλάσμα έτσι και αυτό, μόλις συνειδητοποιούσε αυτή του την δυνατότητα, θα ποθούσε την ελευθερία του!

Για εμάς λοιπόν ποιος είναι αυτός ο «απαγορευμένος καρπός» και γιατί είναι «απαγορευμένος»;

Η αμφισβήτηση, η έρευνα, η κατανόηση του τι εστί θρησκεία, του τι εστί Θεός, μας βοηθάει να κατανοήσουμε την θέση μας ανάμεσα στο πλήθος. Αμέσως συνειδητοποιούμε όχι τι είμαστε αλλά γιατί είμαστε. Γνωρίζουμε, σημαίνει απελευθερωνόμαστε από την παράδοσή μας, επομένως αναγνωρίζουμε πως η παράδοση μας αφορούσε το παρελθόν μας, ότι δεν ζούμε πλέον στο παρελθόν κι ότι μελετούμε το παρελθόν, δηλαδή την παράδοση, με σκοπό πλέον να την κατανοήσουμε και να την ερμηνεύσουμε.

Όσο είμαστε «δούλοι» της παράδοσης, δεν μπορούμε να την δούμε ως παρελθόν, διότι ζούμε μέσα σε αυτήν, η παράδοσή μας είναι το παρόν μας, δηλαδή είμαστε εναρμονισμένοι με τις ιδέες της, επομένως δεν μπορούμε όχι μονάχα να την αμφισβητήσουμε, αλλά ούτε καν να την κατανοήσουμε!

Είμαστε όπως το πουλί, που όσο βρίσκεται μέσα στο κλουβί, δεν μπορεί να σκεφτεί ότι είναι φυλακισμένο, διότι είναι κάτι πέραν της νόησής του. Για αυτό θεωρώ πως η αθεΐα, η συνειδητοποιημένη τουλάχιστον αθεΐα όπως την αποκαλώ, είναι το κλειδί της απελευθέρωσης από το νοητό κλουβί της προσωπικότητάς μας, της θρησκείας μας. Είναι το κλειδί, η βάση πάνω στην οποία μπορούμε να χτίσουμε μιαν αυτονομία, τόσο ατομική όσο και κοινωνική.

Είναι το κλειδί που μας δίδαξε η παράδοσή μας. Όχι φυσικά η χριστιανική αλλά η αρχαία ελληνική. Τι αξιοπερίεργο, δεν νομίζετε; Η ίδια η παράδοση να μας περνά την ιδέα της αμφισβήτησης της ιδίας της παράδοσης; Κι όμως, αυτό το κλειδί είναι αυτό που οδήγησε σε αυτό το μεγαλείο τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό που κάνει όλους μας σήμερα να τον θαυμάζουμε. Αλλά χάσαμε το κλειδί αυτό διότι δεν μας απασχόλησε ποτέ, μα ποτέ, το ερώτημα:

Πως έφτασαν οι αρχαίοι έλληνες να γίνουν αυτό που έγιναν;

Ελληνοορθοδοξία και Ελληνική Παιδεία: Το θέατρο του Παραλόγου;

Σήμερα δεν είναι λίγοι αυτοί οι οποίοι υποστηρίζουν πως ορθοδοξία και ελληνική παιδεία είναι στην ουσία ένα. Και τεκμήριο σε αυτή τους την άποψη φυσικά δεν θα μπορούσε να μην ήταν η άποψη πως η ορθοδοξία διέσωσε και συνέχισε τον ελληνικό πολιτισμό. Φυσικά αυτό λέγεται μέσα στο ευρύτερο θέατρο του παραλόγου, που από την μια θέλει «συμπόρευση» ελληνισμού-χριστιανισμού και από την άλλη θέλει πλήρη εξολόθρευση! Μετά από μία συζήτηση που είχα σήμερα το απόγευμα μου δημιουργήθηκαν μερικά ερωτήματα.

Μιλάμε για ορθοδοξία και ελληνική παιδεία. Πολλές φορές μάλιστα, ασυνείδητα ίσως, αναφερόμενοι στην ορθοδοξία την αποκαλούμε ως ελληνική θρησκεία. Διερωτώμαι λοιπόν αυτός ο σύνδεσμος «και» υποδηλώνει διαχωρισμό ή συνένωση τελικά; Και αν μιλούμε για συνένωση, μήπως τελικά και οι Σέρβοι, και οι Ρώσοι και γενικότερα όλοι οι ορθόδοξοι ανά τον κόσμο, είναι Έλληνες; Μήπως έχουν την «ελληνική» παιδεία σαν κι εμάς; Και αν υπάρχουν μη έλληνες ορθόδοξοι, μήπως η θρησκεία μας σήμερα δεν είναι ελληνική αλλά οικουμενική;

Πως νοείται η ανεξιθρησκία στο σημερινό ελληνικό κράτος όταν για να λειτουργήσει μια αλλόθρησκη εκκλησία πρέπει να υπογράψει ο ορθόδοξος μητροπολίτης; Μήπως έχει δικαιοδοσία σε όλες τις θρησκείες και τις αναγνωρισμένες αιρέσεις που αριθμούν σε μερικές χιλιάδες ανά τον κόσμο;

Είχα έναν γνωστό θεολόγο πριν χρόνια ο οποίος υποστήριζε μεταξύ άλλων πως οι αλλοδαποί που έρχονται στην Ελλάδα πρέπει οπωσδήποτε να εκπαιδευτούν στην ορθοδοξία. Δεν λέγω, μπορεί αυτός και μερικοί ακόμη να το θεωρούν πιθανόν «προνόμιο» για αυτούς τους ταλαίπωρους που έρχονται στην χώρα μας κυρίως για να βρουν δουλειά. Αλλά τους ρωτήσαμε ποτέ τους ίδιους αν το επιθυμούν;

Γνώρισα κάποτε έναν αλβανό, εδώ στην Καλαμάτα, όπου ο παπάς του υποσχέθηκε πως αν βαπτιζόταν χριστιανός θα τον βοηθούσε με τροφή και στέγη μέχρι αυτός να βρει δουλειά. Πράγματι ο αλβανός βαπτίστηκε και ο παπάς τηρώντας τον λόγο του, του έδωσε στέγη (κοιμόταν κάτω από μία σκάλα από όσο θυμάμαι) και του πήγαινε φαγητό κάθε μεσημέρι και βράδυ (να ναι καλά ο άνθρωπος). Όμως οι φίλοι του που τον επισκέπτονταν συχνά, είχαν βρει μιαν άλλη διέξοδο σε κάποια αίρεση. Του τάξανε εργασία, του έδιναν περιοδικά στη γλώσσα του και εννοείται τα αυτονόητα: τροφή και στέγη. Ο νεαρός το σκεφτότανε σοβαρά να “μεταγραφεί” στη νέα αίρεση αλλά φοβότανε κιόλας μην φανεί αχάριστος. Σήμερα δεν γνωρίζω που βρίσκεται, αλλά σημασία δεν έχει σε τι θρησκεία αυτός πλέον ανήκει. Σημασία έχει γιατί κάποιος πρέπει να αλλαξοπιστήσει για να βρει εργασία, συμπόνια και προστασία; Μήπως αυτός ο αλβανός και ο κάθε μετανάστης θα νιώσει ποτέ έλληνας; Θα μετέχει της ελληνικής παιδείας; Ή απλά θα επιδιώξει να γίνει έλληνας υπήκοος; Και αν θεωρείται πως αυτό το παράδειγμα είναι παράδοξο και ακραίο, τι γνώμη θα είχατε για τον καθολικό αμερικάνο ή γερμανό ο οποίος ερωτεύεται την Ελλάδα και αποφασίζει να έρθει να μείνει εδώ για πάντα; Μήπως κι αυτός πρέπει να γίνει ορθόδοξος για να ενταχθεί στην κοινωνία;

Θέλω να πω πως αν οι ίδιοι μας δεν δούμε ως διαφορετικές έννοιες την θρησκεία και το κράτος, μην περιμένουμε ποτέ στην πράξη να έρθει η ανεξιθρησκεία στην οποία αναφέρεται το σύνταγμά μας. Όσο τα θρησκευτικά είναι υποχρεωτικά και αφορούν μόνο την διδασκαλία της ορθοδοξίας, δεν πρόκειται ποτέ να απαλλαγούμε από την σκιά της προκατάληψης, του φόβου προς τον ξένο μετανάστη και γενικότερα θα καλλιεργούμε ένα κλίμα μισαλλοδοξίας μέσα στο ίδιο μας το κράτος. Μήπως τελικά δεν φταίει η θρησκεία καθαυτή για την νεοελληνική διχόνοια, αλλά η φανατική προσκόλλησή μας σε αυτήν;

Που υπάρχει ο Θεός;

Μια φορά κάθισα και συλλογίστηκα την πίστη ως έννοια προσπαθώντας να εντοπίσω την πηγή εκείνων που ασπάζονται κάποιον θεό και εκείνων που δηλώνουν κατηγορηματικά πως «δεν υπάρχει». Τότε σήκωσα το κεφάλι μου και κοίταξα το δωμάτιο όπου βρισκόμουνα. Μέσα σε αυτό είδα κλωστές, κουμπιά, ξύλα, γυαλιά, χαρτιά, πλαστικά και κάθε λογής άλλα υλικά. Σκέφτηκα πως δεν πρέπει να μοιάζει έτσι το δωμάτιό μου. Και τότε είδα αντί για πλαστικά θήκες για CD, αντί για κλωστές ρούχα, αντί για ξύλα μια ντουλάπα και ούτω καθ’ εξής.

Ο εγκέφαλός μου έχει μάθει να βλέπει πέραν της πρώτης ύλης, το σύνολο ενός αντικειμένου. Ένα βιβλίο δεν είναι πολλές σελίδες μαζί δεμένες, είναι ένα βιβλίο. Ένα κείμενο σαν κι αυτό που διαβάζεται δεν είναι γράμματα σε μια καθορισμένη σειρά, είναι ένα κείμενο.

Έτσι, κάθε τι που έχει ένα όνομα, στην πραγματικότητα είναι ένα σύνολο πραγμάτων που ο εγκέφαλός μας έμαθε να τα ομαδοποιεί και να βγάζει το συμπέρασμα πως βλέπω αυτό.

Επομένως, η λέξη θεός τι μπορεί να περιλαμβάνει; Και γιατί θεμέλιος λίθος είναι πάντα η πίστη; Μπορεί να υπάρξει προσωρινή πίστη και αν ναι που μπορεί αυτή να φανεί χρήσιμη;

Σίγουρα όλοι θα έχετε δει μια ταινία φαντασίας όπου οι ήρωες έχουν υπερφυσικές δυνατότητες, πετούν, αλλάζουν μορφή, ταξιδεύουν στο χρόνο κ.τ.λ. Καθώς παρατηρείται αυτή την ταινία, κι ενώ γνωρίζεται πως αυτά που βλέπεται ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας, δεν απορείτε: Μα καλά πως πετάει, πως γίνεται το σπαθί του να πετάει φλόγες, Πως ταξιδεύει στο χρόνο ο ήρωας;

Η προσωρινή πίστη, μας βοηθάει έτσι ώστε να βρεθούμε στον φανταστικό κόσμο της ταινίας που βλέπουμε, έτσι ώστε να μπορέσουμε να την παρακολουθήσουμε. Αν δεν είχαμε αυτή την προσωρινή πίστη σίγουρα θα βλέπαμε ακατανόητες εικόνες, που στην προσπάθειά μας να τις ερμηνεύσουμε θα χάναμε όχι μονάχα το νόημα της ταινίας αλλά έπειτα πιθανόν δεν θα θυμόμασταν τίποτα απολύτως.

Έτσι φτάνω στο ερώτημα: Βλέπω σελίδες γραμμένες που όλες μαζί είναι πιασμένες κάνοντας ένα βιβλίο. Πιστεύω ότι αυτό που βλέπω είναι ένα βιβλίο. Όποιον και να ρωτήσετε θα σας πει πιθανόν ότι αυτό που βλέπεται πράγματι είναι ένα βιβλίο.

Τι γίνεται όμως με τον Θεό; Και γιατί χρειάζεται πίστη;

Κάποτε ρώτησα έναν χριστιανό: Γιατί πιστεύεις στο Θεό; Εκείνος μου είπε επειδή είναι πραγματικός. Και πως ξέρεις ότι είναι πραγματικός; Από το γεγονός ότι με αγαπάει.

Όταν έκανα την ίδια ερώτηση σε ένα άθεο αυτός μου είπε: Δεν πιστεύω στον Θεό γιατί δεν υπάρχει. Οπότε κι εγώ τον ρώτησα: Και πως είσαι σίγουρος ότι δεν υπάρχει κάπου μακριά στο απέραντο σύμπαν; Εκείνος μου είπε πως ότι αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας έχουν μια βάση, ο θεός δεν έχει.

Η δεύτερη φάση της συζήτησης είχε ως εξής:

Ρώτησα τον χριστιανό: Πιστεύεις ότι υπάρχουν εξωγήινοι; Εκείνος μου είπε: Όχι, θεωρώ πως δεν υπάρχουν. Χωρίς να ενδιαφερθώ για λεπτομέρειες τον ξαναρώτησα: τι είναι αυτό που σε κάνει να θεωρείς πως δεν υπάρχουν εξωγήινοι; Κι εκείνος μου είπε: Μου φαντάζει παράλογο, είναι κάτι που δεν έχω δει και δεν μπορώ να πω πως πράγματι υπάρχει ή όχι. Δεν με αφορά το θέμα.

Ρώτησα όμως και τον άθεο: Πιστεύεις στην αγάπη; Εκείνος μου είπε: Φυσικά! Τι είναι αυτό που σε κάνει λοιπόν να πιστεύεις σε κάτι που δεν βλέπεις, δεν πιάνεις και που εν τέλει δεν αντιλαμβάνεσαι μέσω των αισθήσεών σου; Εκείνος μου είπε: Βλέπω τα αποτελέσματά της.

Έτσι λοιπόν βλέπουμε πως και ο άθεος αλλά και ο χριστιανός πιστεύουν στην αγάπη. Πιστεύουν πιθανόν στην δικαιοσύνη και γενικότερα σε κάθε τι που θεωρούμε σήμερα ως καλό. Επομένως αυτή είναι η βάση και των δύο. Μπορεί να μην βλέπουμε την αγάπη αυτή καθαυτή αλλά την αντιλαμβανόμαστε εκ του αποτελέσματος. Είτε αυτή θέλουμε να πηγάζει από κάποιον θεό είτε όχι.

Ο χριστιανός όλες τις καλές ιδιότητες της αποδίδει στον θεό. Ενώ ο άθεος απλά τις βλέπει ως έχουν, μεμονωμένα ως ιδιότητες, απλά των ανθρώπων. Αυτή η πίστη από την μία και η απιστία από την άλλη είναι στην πραγματικότητα η διαφορά μεταξύ ενός άθεου και ενός χριστιανού. Ο ένας βλέπει σελίδες, γράμματα και λέει βιβλίο ενώ ο άλλος βλέπει απλώς τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένο.

Και δεν πρέπει να ξεχνούμε πως η έννοια του θεού έχει να κάνει με αυτά που έχουμε μάθει να θεωρούμε ως αληθινά. Ένας χριστιανός δυσκολεύεται να πιστέψει σε εξωγήινους γιατί αυτά που έχει μάθει του λένε πως δεν υπάρχουν. Κι ένας άθεος δυσκολεύεται να πιστέψει στον θεό για τον ίδιο ακριβώς λόγο.

Σας λέω λοιπόν: κλείστε τα μάτια σας και παίρνω στα χέρια μου μια φωτογραφία. Σας λέω πως σε αυτή την φωτογραφία υπάρχουν όμορφα δέντρα και γαλάζιος ουρανός. Έπειτα σας καλώ να ανοίξετε και πάλι τα μάτια σας, για να δείτε την φωτογραφία. Υποσυνείδητα εσείς θα προσπαθήσετε αμέσως να εντοπίσετε στην φωτογραφία τα δέντρα και τον γαλάζιο ουρανό. Ακόμη και αν στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν στην φωτογραφία, εσείς θα τα αναζητήσετε, έστω και για μερικά δευτερόλεπτα. Έχετε όμως ήδη στο μυαλό σας πως μοιάζουν τα δέντρα. Και πως είναι ο γαλάζιος ουρανός. Οπότε έχοντας πίστη πως υπάρχουν, προσωρινή πίστη, συγκρίνεται την εικόνα με την προσωπική σας εμπειρία.

Αν σας πω βρείτε την αγάπη μέσα σε αυτή την φωτογραφία, θα προσπαθήσετε να την ερμηνεύσετε. Άλλος μπορεί να την δει στα τρυγόνια που κελαηδούν, άλλος στο πιάσιμο μιας μάνας με το μικρό της κ.τ.λ.

Αν σας πω που βρίσκεται κι ο θεός: Άλλος θα πει παντού κι άλλος πουθενά.

Αυτή θεωρώ πως είναι η ομορφιά της αντίληψης.

Φουσκωτή εκκλησία στην παραλία για τους λουομένους

ΡΩΜΗ. Μια… φουσκωτή εκκλησία στημένη πάνω στην άμμο, σε παραλία του Κάλιαρι στη Σαρδηνία, περιμένει όσους πιστούς καθολικούς λουομένους θα ήθελαν να προσκυνήσουν αλλά και να μη χάσουν το μπάνιο της Κυριακής. Εχει 30 μέτρα μήκος και 15 πλάτος ενώ απαιτούνται μόλις πέντε λεπτά για το φούσκωμά της. Η ιδέα ανήκει στον πατέρα Αντρέα Μπρουνιόλι ο οποίος ηγείται οργάνωσης της ντόπιας καθολικής νεολαίας που φέρει το όνομα «Φύλακες της Αυγής». Ο ίδιος υποστηρίζει ότι στόχος είναι να προσφέρει «κάποια πνευματική καθοδήγηση» σε όσους διασκεδάζουν τη νύχτα στα μπαρ ή απολαμβάνουν τις διακοπές τους στην παραλία και θέλουν να εκκλησιαστούν το επόμενο πρωί.

ΠΗΓΗ: ΒΗΜΑ

Και που είστε; Προσοχή στα κεριά ε;…

Δαρβίνος …ή απλά Δημιουργία;

Με αφορμή το πρόσφατο άρθρο που επαναδημοσίευσα και στο χώρο μου με θέμα «Η αποβολή του Δαρβίνου» από τα ελληνικά σχολεία, θα προσπαθήσω στην παρούσα εγγραφή να αναφέρω μερικά γενικά στοιχεία που αφορούν την εξέλιξη της ίδιας της θεωρίας της εξέλιξης των ειδών. Η περιθωριοποίηση της θεωρίας της εξέλιξης δεν προβληματίζει μόνον τους έλληνες. Η θεωρία αυτή δεν «απαγορεύτηκε» μόνο στα ελληνικά σχολεία αλλά και σε άλλα κράτη κατά καιρούς, όπως στον Καναδά και στις Η.Π.Α. Φυσικά τα μεμονωμένα αυτά περιστατικά δεν μπορούν να συσχετιστούν με το παράδειγμα της Ελλάδας, αλλά σε κάθε περίπτωση από αυτές, αξίζει να δούμε γιατί υπάρχουν τόσο ένθερμοι υποστηριχτές και συνάμα τόσο πολέμιοι εχθροί.

Εκ πρώτης όπως γίνεται αντιληπτό, η θεωρία της εξέλιξης των ειδών, αφήνει στο περιθώριο την θεωρία της Δημιουργίας που διατυπώνουν οι θρησκείες, όπως επί παραδείγματι είναι καταγεγραμμένη στο Βιβλίο της Γενέσεως για τους Χριστιανούς, προσπαθώντας να διατυπώσει και να εξηγήσει την ανάπτυξη της ζωής στον πλανήτη δίχως την θεϊκή παρέμβαση.

Αυτό και μόνο το στοιχείο επαρκεί ώστε να κατανοήσουμε γιατί η θεωρία που διατύπωσε ο Δαρβίνος αποτελεί κίνδυνο για την υπόσταση όχι μονάχα της θρησκείας, αλλά γενικότερα της υπόστασης του ίδιου του Θεού.

Βέβαια στις ημέρες μας είναι αδύνατο να περιθωριοποιηθεί η θεωρία της εξέλιξης, διότι υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία τα οποία συνηγορούν υπέρ αυτής. Και επειδή υπάρχουν και στοιχεία που συνηγορούν πως η Δημιουργία από τον Θεό και γενικότερα το βιβλίο της Γενέσεως πηγάζει στους αιγυπτιακούς μύθους και τις παραδόσεις άλλων λαών, ξέσπασε ένας πόλεμος μεταξύ επιστημόνων-βιολόγων και χριστιανών, όπου η μία πλευρά αναιρεί τις απόψεις της άλλης.

Παρόλα αυτά, παρά αυτήν τη διαμάχη, ο πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ παραδέχθηκε δημοσίως ότι η θεωρία της εξέλιξης είναι κάτι παραπάνω από μια απλή υπόθεση. Και φυσικά δεν πρέπει να ξεχνούμε πως ο μύθος της Γενέσεως είχε απορριφθεί πολύ πριν και είχε προταθεί μια αλληγορική εξήγηση από τον Άγιο Αυγουστίνο (354-430) και τον Άγιο Θωμά τον Ακινάτη (1225-1275).

Για τους επιστήμονες φυσικά δεν αμφισβητείται η εξελικτική πορεία ούτε η φυσική επιλογή όσον αφορά την φυσιολογία και την μορφολογία των οργανισμών. Ωστόσο στο ερευνητικό πεδίο υπάρχουν κάποιες διαμάχες που αφορούν επί μέρους εξελικτικούς μηχανισμούς [1].

Φυσικά τα βασιζόμενα στην ανάλυση, με χρήση μαθηματικών μοντέλων, δεδομένα που στηρίζονται στις βασικές βιολογικές γνώσεις μας, εμπλουτίζονται με γοργούς ρυθμούς. Η κατάρριψη πλέον της θεωρίας του Δαρβίνου, όπως έχει διαμορφωθεί πλέον στις ημέρες μας, φαντάζει αδύνατη στο μέλλον, αλλά παρόλα αυτά η συμπλήρωση αυτής θα φέρει νέο φως στην κατανόηση τόσο στο πως αναπτύχθηκαν, όσο και στο πως εξελίχθησαν οι διάφορες μορφές ζωής στον πλανήτη. Η αδυναμία μιας πλήρους εξήγησης για το πώς εξελίχθηκαν οι οργανισμοί στη Γη δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως αδυναμία υποστήριξης της ίδιας της θεωρίας, δεδομένου πως η απόλυτη γνώση απουσιάζει από όλες ανεξαιρέτως τις επιστήμες.

Αν και η θεωρία του Δαρβίνου αποδυναμώθηκε πολλές φορές στο παρελθόν, η επανερμηνεία της θεωρίας αυτής με τα νέα στοιχεία που ανακαλύπτονταν (όπως συνέβη με τον Μόργκαν το 1932) οδήγησαν σε μια σύγχρονη συνθετική θεωρία (Ντομπζάνσκι 1937) που διακρίνεται σε δύο σημεία: α) η πηγή ποικιλότητας είναι η μετάλλαξη και η εξελικτική αλλαγή είναι το αποτέλεσμα της τροποποίησης των γονιδιακών συχνοτήτων σε έναν πληθυσμό και β) η κατεύθυνση της εξελικτικής αλλαγής καθορίζεται από τη δράση της φυσικής επιλογής πάνω στη γενετική ποικιλότητα (στις μεταλλάξεις) με την επιβίωση του καταλληλότερου, σε δοσμένο περιβάλλον, φορέα της ποικιλότητας [2].

Πέραν όμως της θεωρίας της Εξέλιξης, επανερμηνία δέχεται και η αφήγηση της Αγίας Γραφής. Από τις αρχές του 19^ου αιώνα η μελέτη των διαφόρων ιστοριών της Γενέσεως αποκάλυψαν στους επιστήμονες πως προέκυψε η βιβλική αφήγηση της Βίβλου. Η οποία όχι απλά δεν είναι θεόπνευστη όπως πιστεύονταν αλλά προέκυψε υπό την επιρροή ως επί το πλείστον από Αιγυπτιακούς Μύθους και Παραδόσεις. Και αν αυτή η προσέγγιση για πολλούς είναι απλά μια υπόθεση, σήμερα είναι αποδεκτή από τους περισσοτέρους θεολόγους και ακούει στο όνομα «Τεκμηριωμένη Υπόθεση» [3].

Σε γενικές γραμμές είναι αδύνατη η όποια αμφισβήτηση της θεωρίας της Εξέλιξης έτσι όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι σήμερα εν αντιθέσει με τον μύθο της Δημιουργίας από τον Θεό. Μήπως αυτό το γεγονός αποτελεί απόδειξη της ανυπαρξίας του Θεού; Η συνείδηση τους καθενός μας είναι ελεύθερη να αποφασίσει ποιο δρόμο θα ακολουθήσει: της θρησκείας ή της επιστήμης;

[1] Αφορούν το κατά πόσον επιλέγονται ή είναι επιλογικά ουδέτεροι οι περισσότεροι μοριακοί γενετικοί πολυμορφισμοί καθώς και αν οι αλληλεπιδράσεις γονιδίων για τους οποίους δεν έχουμε πλήρεις απαντήσεις και είναι βέβαιον ότι μπορεί να επηρεάζουν την εξελικτική συμπεριφορά ενός υπό μελέτη γενετικού τόπου.

[2] ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟ ΒΗΜΑ: Γιατί ο Δαρβίνος είχε δίκαιο; – Στ. Αλαχιώτη (πηγή δες εδώ)

[3] Βίβλος – Μύθος και Πραγματικότητα (δες εδώ για αναλυτικότερες πληροφορίες , και εδώ)