Είναι η Βίβλος Αιγυπτιακή Μυθολογία;

(α μέρος)

Ένα από τα βασικότερα στοιχεία που πρέπει να εξετάσει ένας σύγχρονος βιβλικός μελετητής είναι κάτω υπό ποιες συνθήκες συντάχθηκε η Βίβλος των εβραίων και πως δημιουργήθηκε αυτή η σχέση ανάμεσα στο Θεό και τον αρχαίο Ισραήλ. Εκτός λοιπόν από το γεγονός ότι το Ισραήλ ως έθνος άρχισε να δημιουργείτε στην Αίγυπτο, πριν από την Έξοδο, η σύγκριση της Βίβλου και των αρχαίων αιγυπτιακών μύθων σήμερα μας παρέχει μια αδιάψευστη απόδειξη της επιρροής των Ισραηλιτών από τους Αιγυπτίους.

Οι δύο πρώτες προτάσεις του βιβλίου της Γενέσεως περιγράφουν την κατάσταση του σύμπαντος πριν αρχίσει η Δημιουργία από τον εβραϊκό Θεό. Έτσι, καθώς διαβάζουμε την περιγραφή των πρώτων στίχων της Γένεσης, διακρίνουμε τέσσερα βασικά στοιχεία:

1. Μια γη και έναν ουρανό που καταλάμβαναν χώρο αλλά δεν είχαν σχήμα ή περιεχόμενο.

2. Σκοτάδι.

3. Μια υγρή άβυσσο, μέσα στην οποία υπήρχε άμορφος χώρος.

4. Έναν άνεμο που περιφερόταν πάνω από τα ύδατα (συμβολίζοντας το πνεύμα του Θεού).

Αυτά τα τέσσερα σημεία αντιστοιχούν επακριβώς σε αυτά που πίστευαν οι Αιγύπτιοι ιερείς στις Θήβες και στην Ερμούπολη. Η μόνη διαφορά είναι ότι οι Αιγύπτιοι ταύτιζαν το καθένα από αυτά τα τέσσερα στοιχεία με ένα ζεύγος αρσενικών και θηλυκών θεοτήτων, κάτι που στην εβραϊκή θεολογία ήταν απαγορευμένο. Το γεγονός λοιπόν ότι οι εβραίοι είχαν υιοθετήσει την αιγυπτιακή εκδοχή φαίνεται από την περιγραφή των πρώτων τεσσάρων ζευγών των αιγυπτιακών θεοτήτων και των στοιχείων που αυτές αντιπροσωπεύουν:

1. Χουκ και Χαουχέτ: άμορφος χώρος, η αδιαμόρφωτη φυσαλίδα μέσα στον ωκεανό.

2. Κουκ και Καουκέτ: το σκοτάδι πάνω στα ύδατα.

3. Νουν και Ναουνέτ: η αρχέγονη πλημμυρίδα, ο Ωκεανός.

4. Άμμων και Αμενέτ: ο αόρατος άνεμος.

Η μονοθεϊστική θεολογία των Εβραίων τους ανάγκασε να αποσυνδέσουν αυτά τα τέσσερα στοιχεία της φύσης από τις αιγυπτιακές θεότητες με τις οποίες ταυτίζονταν. Επιπλέον, η Γένεσης ακολούθησε την Θηβαϊκή παράδοση ότι ο πρωταρχικός Δημιουργός ήταν ο Άνεμος. Η μόνη διαφορά λοιπόν ανάμεσα στη Γένεση και στη Θηβαϊκή παράδοση είναι το όνομα Άμμων που για τους Εβραίους ονομάστηκε Ελοχίμ, περιγράφοντάς τον ως «ρούαχ», δηλαδή άνεμο.

Ίσως τελικά για αυτόν ακριβώς το λόγο η Γένεση στο 3:22 χρησιμοποιεί το «εμάς» αντί του «εμένα» αναφορικά με τον Θεό, παραπέμποντας σε ένα ζεύγος θεών κι όχι σε έναν μοναδικό Θεό όπως ίσως θα περίμενε ο μελετητής της Βίβλου.

(β μερος)

Στο πρώτο μέρος εξετάσαμε τα τέσσερα σημεία της Γένεσης που περιγράφουν την κατάσταση του σύμπαντος πριν αρχίσει η Δημιουργία και πως αυτά ταιριάζουν επακριβώς με αυτά που πίστευαν οι Αιγύπτιοι. Σε αυτό το σημείο θα δούμε πως ακόμη και το ότι ο Θεός άρχισε την δημιουργία με έναν λόγο, προέρχεται από τους αιγυπτιακούς μύθους περί δημιουργίας.

Η Γένεση μας πληροφορεί πως ο Θεός ξεκίνησε τη Δημιουργία ξεστομίζοντας μια εντολή να εμφανιστεί το φως. Η ιδέα όμως της δημιουργίας μέσω εντολών δεν συναντάται πουθενά αλλού εκτός από τους αιγυπτιακούς μύθους, στους οποίους έπαιζε μάλιστα βασικό ρόλο.

Οι Αιγύπτιοι πίστευαν στη δυνατότητα του λόγου να δημιουργεί και να ελέγχει το περιβάλλον και πολλά αιγυπτιακά κείμενα αναφέρουν ότι η Δημιουργία ξεκίνησε με προφορικές εντολές του Άμμωνα («εκείνος που μιλάει και αυτό που πρέπει να δημιουργηθεί δημιουργείται»). Παρόμοια κείμενα συναντούμε και για τον Φθα («έτσι σκέφτεται και διατάζει τι θέλει να υπάρξει»).

Όπως είδαμε λοιπόν και στο προηγούμενο άρθρο, σύμφωνα με την Θηβαϊκή εκδοχή περί δημιουργίας, ο Άμμωνας (ο Άνεμος) ξεκίνησε την δημιουργία με την μορφή των τεσσάρων στοιχείων και μετά εμφανίστηκε με την μορφή του Φθα (Δημιουργός) ο οποίος ξεστόμισε μια εντολή. Πρόκειται για την ίδια αλληλουχία με την Γένεση, με μόνη διαφορά, οι συγγραφείς της Γένεσης συγχώνεψαν τους δύο θεούς σε έναν, αφού σύμφωνα με την Θηβαϊκή άποψη τόσο ο Άμμων όσο και ο Φθα αποτελούσαν δυο μορφές της ίδιας θεότητας (κάτι δηλαδή σαν τον Ιησού και τον Πατέρα του).

Παρόμοια λοιπόν με την Γένεση (Γεν.1:3) και η Θηβαϊκή παράδοση θέλει στην Δημιουργία να εμφανίζεται πρώτα το φως. Διαβάζοντας το παρακάτω απόσπασμα από έναν ύμνο στον Άμμωνα παρατηρούμε πως το φως δημιουργήθηκε στην αρχή της Δημιουργίας και μάλιστα, εμφανίστηκε πριν ακόμη υπάρξει η ημέρα, όπως δηλαδή αναφέρει και η Βίβλος (Γεν.1:4-5):

«Εκείνος [Άμμων] που δημιουργήθηκε στην αρχή του χρόνου όταν δεν είχε δημιουργηθεί κανένας θεός, όταν εσύ [Άμμων-Ρα] άνοιξες τα μάτια σου για να τους δεις και όλοι φωτίστηκαν με το βλέμμα των ματιών σου, όταν η ημέρα δεν είχε δημιουργηθεί ακόμα».

Σύμφωνα με την Θηβαϊκή παράδοση ο Φθα έδωσε εντολή να δημιουργηθεί ο θεός Ατούμ, ο Ηλιουπολίτης θεός που συμβόλιζε το πρωταρχικό φως, κάτι που φυσικά στη Γένεση αφαιρέθηκε περιγράφοντας απλά την εμφάνιση του φωτός.

Και αυτό το στοιχείο λοιπόν αποδεικνύει την υιοθέτηση της αιγυπτιακής μυθολογίας και την ενσωμάτωσή της στη Βίβλο.

(γ μερος)

Ένα τρίτο στοιχείο που αποδεικνύει πως η Γένεση προήλθε από αιγυπτιακούς μύθους φαίνεται από το ότι ο Θεός εμφάνισε ένα στερέωμα από τον αρχέγονο ωκεανό. Όμως, το γεγονός ότι το στερέωμα αυτό ονομάστηκε «ουρανός» έρχεται σε αντίφαση τόσο με την ίδια την Γένεση όσο και με τους αιγυπτιακούς μύθους. Ας δούμε λοιπόν γιατί συνέβη αυτό.

Σύμφωνα με την Γένεση ο Θεός έκανε να εμφανισθεί αυτό το στερέωμα εν μέσω του ύδατος, χωρίζοντας με αυτό τον τρόπο το νερό πάνω από το στερέωμα από το νερό κάτω από το στερέωμα (Γεν.1:6-7).

Σε όλους τους αιγυπτιακούς μύθους μετά την πρώτη εμφάνιση του φωτός, ο δημιουργός θεός έκανε να αναδυθεί ένα βουνό από τον αρχέγονο ωκεανό, ένα στερέωμα δηλαδή με όλη την σημασία της λέξης, όπου σύμφωνα με την αιγυπτιακή άποψη διαχώριζε τα αρχέγονα ύδατα σε ύδατα επάνω και ύδατα υποκάτω. Δεν πρέπει να ξεχνούμε πως οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν τον ουρανό μία υδάτινη οδό μέσα από την οποία ταξίδευε ο θεός-ήλιος Ρα επάνω στην ηλιακή του λέμβο.

Όσον αφορά τώρα το γεγονός ότι ο Θεός ονόμασε το στερέωμα «ουρανό» (Γεν.1:8), αυτό οφείλεται σε σύγχυση των συγγραφέων της Γένεσης, σύγχυση που προκλήθηκε εξαιτίας της παράλειψης των αιγυπτιακών θεοτήτων από την ιστορία τους. Διότι εφόσον το «στερέωμα» της Γένεσης διαχώριζε τα επάνω ύδατα (=ουρανό) από τα κάτω ύδατα (=θάλασσα), δεν θα μπορούσε να ταυτιστεί με κανένα από τα δύο αυτά στοιχεία. Δεν θα μπορούσε δηλαδή αυτό το «στερέωμα» να είναι ούτε η θάλασσα αλλά ούτε και ο ουρανός.

Οι συγγραφείς της Γένεσης πιθανόν δεν γνώριζαν την αρχική αιγυπτιακή ιστορία που ήθελε το στερέωμα να είναι ένα αρχέγονο βουνό. Κι αυτό γιατί σύμφωνα με τον αιγυπτιακό μύθο τα ουράνια ακουμπούσαν πάνω σε έναν θόλο, τον οποίο κρατούσε ο θεός Σου, γιος των ουρανών και της γης και οι αιγύπτιοι τον παρουσίαζαν να κρατάει τα ουράνια ψηλά από την γη. Οι εβραίοι πίστευαν παρόμοια, ότι πρέπει να υπάρχει μια σκληρή επιφάνεια η οποία κρατά τα ουράνια, αλλά ως μονοθεϊστές δεν μπορούσαν να δεχτούν ότι ο ουρανός ήταν ξεχωριστή θεότητα. Για αυτό μεταμόρφωσαν την αιγυπτιακή θεότητα του ουρανού στα ίδια τα ουράνια.

(δ μέρος)

Η σύναξη των υδάτων από τον Θεό κατά την τρίτη ημέρα της δημιουργίας και η εμφάνιση της βλάστησης πριν από αυτήν του ήλιου είναι δύο ακόμη στοιχεία που παραπέμπουν στον αιγυπτιακό μύθο περί Δημιουργίας. Σύμφωνα με τον αιγυπτιακό αυτό μύθο, η συγκέντρωση των υδάτων αναφέρεται στον Νείλο, τον σημαντικότερο ποταμό της Αιγύπτου.

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του Νείλου ήταν η ετήσια υπερχείλισή του, που παρείχε στους κατοίκους εύφορη καλλιεργήσιμη γη. Επιπλέον το ποτάμι έβριθε ψαριών, πουλιών και ζώων παρέχοντας πρόσθετη τροφή, ενώ παράλληλα δια μέσου αυτού, οι Αιγύπτιοι είχαν πρόσβαση σε όλες τις μεγάλες πόλεις κατά μήκος και κοντά στις όχθες του ποταμού. Όπως γίνεται κατανοητό, ο σημαντικότατος αυτός ρόλος του Νείλου στην ζωή της Αιγύπτου παρείχε μεγάλο μέρος και στο σκηνικό της Αιγυπτιακής Μυθολογίας.

Καθώς λοιπόν το ετήσιο πλημμύρισμα του Νείλου δημιουργούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο ζωή, οι Αιγύπτιοι φαντάστηκαν μια αρχική παγκόσμια πλημμυρίδα που δημιούργησε τη ζωή.

Καθώς τα νερά της πλημμυρίδας αποτραβιόνταν πίσω στη λεκάνη του Νείλου, άφηναν μεγάλους όγκους εύφορης γης. Οι Αιγύπτιοι φαντάστηκαν έναν αρχικό λόφο να αναδύεται από τα νερά ενός αρχέγονου κατακλυσμού, νερά τα οποία στην συνέχεια συγκεντρώθηκαν σε ένα ποτάμι (βάσει του κειμένου της Σαρκοφάγου 76).

Επίσης, μιας και εξετάζουμε τα γεγονότα της δεύτερης και τρίτης ημέρας της Δημιουργίας, έναν ακόμη στοιχείο της επιρροής της Γένεσης από τους αιγυπτιακούς μύθους αποτελεί το γεγονός ότι η βλάστηση εμφανίστηκε πριν από τον ήλιο.

Αν και από επιστημονική άποψη θεωρείται αδύνατη η εκδοχή της Γένεσης, δηλαδή πριν από την εμφάνιση του ηλίου να βλάστησε η γη, ωστόσο και αυτή η εκδοχή φαίνεται πως ταιριάζει με την αιγυπτιακή παράδοση.

Σύμφωνα με την αιγυπτιακή «Βίβλο των Νεκρών», περ. 79:

«Χαίρε Ατούμ! Που έκανες τον ουρανό, που δημιούργησε ότι υπάρχει. Που εμφανίστηκες ως γη, που δημιούργησες τον σπόρο».

Το εδάφιο αυτό περιγράφει ακριβώς την ίδια αλληλουχία γεγονότων με την Γένεση, την εμφάνιση του ουρανού, έπειτα της γης και της βλάστησης. Πρόκειται για την ίδια αλληλουχία που εμφανίζεται και σε άλλα αιγυπτιακά κείμενα που περιγράφουν τον μύθο της Δημιουργίας. Έναν μύθο που αν τον απογυμνώσουμε από τα πολυθεϊστικά του στοιχεία, μας παρέχει έναν τέλειο παραλληλισμό με τα γεγονότα της Γένεσης.